معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تشریح رویکرد جدید دولت در حمایت از نخبگان و فناوری، از تغییر مدل حمایت از اکوسیستم نوآوری خبر داد و گفت: توسعه فناوریهای راهبردی، تعریف میدانهای ملی حل مسئله، ارزیابی اثرمحور پارکهای علم و فناوری و تبدیل شرکتهای دانشبنیان به شرکتهای «قدرتبنیان»، محور سیاستهای جدید معاونت علمی است.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی دولت، حسین افشین در جریان سفر استانی به سمنان، در نشست با نخبگان و مستعدین برتر این استان ضمن قدردانی از استاندار، نمایندگان استان و مسئولان محلی، سمنان را یکی از استانهای پیشرو در پیگیری مسائل حوزه دانشبنیان و نخبگان توصیف کرد و گفت: دغدغهمندی مدیران استانی نسبت به اقتصاد دانشبنیان، مهمتر از هر اقدام اجرایی است، زیرا فهم صحیح از زیستبوم نوآوری زمینهساز تصمیمگیریهای مؤثر خواهد بود.
رئیس بنیاد ملی نخبگان با اشاره به ارزیابیهای معاونت علمی از وضعیت استانها اظهار کرد: استان سمنان اکنون 125 شرکت دانشبنیان دارد و بررسیهای انجامشده نشان میدهد کیفیت بخش قابل توجهی از این شرکتها مطلوب است.
به گفته او، سیاست معاونت علمی افزایش صرف آمار شرکتهای دانشبنیان نیست، زیرا رشد کمّی بدون توجه به کیفیت، در نهایت به تضعیف این زیستبوم منجر خواهد شد.
افشین افزود: برخی شاخصهای رشد شرکتهای دانشبنیان استان نیازمند بررسی دقیق است تا علت توقف یا کاهش روند رشد مشخص شود و بر همین اساس برنامهریزیهای لازم صورت گیرد.
شرکت دانشبنیان باید به «فناوربنیان» و «قدرتبنیان» تبدیل شود
معاون علمی رئیسجمهور با تشریح نگاه جدید معاونت علمی گفت: شرکت دانشبنیان نباید تنها تولیدکننده دانش باشد، بلکه باید به شرکت فناوربنیان و سپس قدرتبنیان تبدیل شود.
وی توضیح داد: منظور از قدرتبنیان صرفاً قدرت دفاعی نیست، بلکه محصول دانشبنیان باید اثر اقتصادی، اجتماعی، امنیتی یا اقتدارآفرین داشته باشد؛ در غیر این صورت بخشی از زنجیره ارزش آن ناقص است.
«الگوی ترکیبی» نسخه ایران برای توسعه فناوری
افشین با اشاره به تجربه سالهای گذشته معاونت علمی اظهار کرد: در دهه گذشته الگوی غالب، «اکوسیستم آزاد» بود؛ الگویی که مشابه سیلیکونولی طراحی شد و موجب رشد شرکتهای دانشبنیان و استارتآپها شد. در مقابل، برخی کشورها مانند چین با هدایت دولت، منابع مالی، زیرساخت و سرمایهگذاری را روی فناوریهای منتخب متمرکز میکنند؛ هرچند این روش ممکن است از میزان خلاقیت بکاهد.
افشین تأکید کرد: معاونت علمی در دولت چهاردهم الگوی ترکیبی را انتخاب کرده است؛ الگویی که کشورهایی مانند کرهجنوبی و فنلاند نیز از آن بهره گرفتهاند؛ در این مدل، اکوسیستم نوآوری در سطح عمومی آزاد است و شرکتها براساس نیاز بازار فعالیت میکنند، اما دولت در فناوریهای راهبردی با ارائه حمایتهای ویژه، مسیر توسعه را هدایت میکند.
جهش پنج برابری تعداد شرکتهای هوش مصنوعی
معاون علمی رئیسجمهور یکی از نمونههای موفق این سیاست را حوزه هوش مصنوعی دانست و گفت: تنها با ایجاد تقاضا و تعریف بازار، تعداد شرکتهای فعال در حوزه هوش مصنوعی طی یک سال پنج برابر شده است.
وی افزود: هوش مصنوعی فناوری جدیدی نیست و چندین دهه از شکلگیری آن میگذرد، اما مشکل کشور در کاربردپذیری این فناوری بود، نه در تولید دانش.
افشین تصریح کرد: معاونت علمی با الزام دستگاههای اجرایی به استفاده از دستیارهای هوش مصنوعی، عملاً نقش بازار اولیه را ایفا کرده و همین اقدام موجب رونق فعالیت شرکتهای این حوزه شده است.
وی با اشاره به سیاستهای جدید معاونت علمی گفت: فناوریهای کوانتومی، مواد پیشرفته، عناصر نادر خاکی، هوش مصنوعی، فناوریهای سلامت و سایر فناوریهای راهبردی در اولویت حمایت ویژه قرار گرفتهاند.
به گفته رییس بنیاد ملی نخبگان، رقابتهای جهانی امروز تنها بر سر نفت نیست، بلکه مواد معدنی راهبردی و عناصر نادر خاکی به یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت کشورها تبدیل شدهاند و ایران نیز ظرفیتهای قابل توجهی در این حوزه دارد.
دولت راهکار تعیین نمیکند؛ میدانهای حل مسئله را مشخص میکند
معاون علمی رئیسجمهور تأکید کرد: دولت قصد ندارد فناوری یا راهحل مشخصی را به شرکتها دیکته کند، بلکه تنها میدانهای حل مسئله را مشخص میکند. برای نمونه، در موضوع آب، هر شرکت میتواند با هر فناوری از جمله هوشمندسازی، اصلاح خاک، مواد نوین یا سایر راهکارها وارد عمل شود و در صورت حل مسئله، از حمایت ویژه معاونت علمی برخوردار خواهد شد.
افشین همچنین از پارک علم و فناوری و دانشگاههای استان سمنان خواست مأموریتهای مشخص و قابل اندازهگیری برای حل چالشهای استان تعریف کنند تا زمینه حمایت هدفمند معاونت علمی از این طرحها فراهم شود.
سرمایهگذاری 30 همتی برای توسعه فناوریهای راهبردی حوزه سلامت
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به برنامههای حمایتی دولت از حوزه فناوری، از سرمایهگذاری گسترده در بخشهای اولویتدار خبر داد و گفت: برای توسعه فناوریهای راهبردی حوزه سلامت، حدود 30 هزار میلیارد تومان منابع مالی پیشبینی شده است که بخشی از آن از طریق معاونت علمی، بخشی از صندوق نوآوری و شکوفایی و بخش دیگر با مشارکت بخش خصوصی تأمین میشود.
وی افزود: این منابع بهصورت هدفمند در حوزههایی هزینه خواهد شد که بتوانند وابستگی کشور را کاهش داده و امنیت اقتصادی، درمانی و فناوری را تقویت کنند.
افشین با بیان اینکه یکی از مهمترین اهداف معاونت علمی، کاهش ارزبری کشور است، اظهار کرد: برنامهریزی انجامشده بر حمایت از تولید محصولات راهبردی از جمله انسولین، فرآوردههای پالایش پلاسما، واکسن، شیر خشک و سایر اقلام راهبردی حوزه سلامت متمرکز شده است.
رییس بنیاد ملی نخبگان تصریح کرد: بر اساس برنامهریزی انجامشده، هدفگذاری کاهش یکونیم میلیارد دلاری خروج ارز از کشور در این حوزهها انجام شده و تفاهمنامههای لازم نیز با وزارت بهداشت، صندوق نوآوری و سازمان برنامه و بودجه به امضا رسیده است.
به گفته معاون علمی رئیسجمهور، تاکنون حدود 500 میلیون دلار از این هدف محقق شده و اجرای کامل برنامه علاوه بر صرفهجویی ارزی، موجب حفظ امنیت دارویی کشور، ایجاد اشتغال و توسعه فناوریهای داخلی خواهد شد.
افشین با تأکید بر اینکه توسعه زیرساختها باید در خدمت تولید فناوری باشد، گفت: هدف معاونت علمی افتتاح ساختمان یا افزایش تعداد مراکز نیست؛ بلکه زیرساخت زمانی ارزشمند است که به تولید فناوری، ایجاد اشتغال و حل مسائل کشور منجر شود. اگر ساخت مراکز جدید به افزایش بهرهوری و توسعه فناوری منجر نشود، صرفاً هزینهای بدون نتیجه خواهد بود.
دانشگاهها باید جایگاه خود را در زنجیره فناوری مشخص کنند
رئیس بنیاد ملی نخبگان از دانشگاههای کشور خواست توانمندیهای خود را بر اساس نیازهای ملی تعریف کنند و گفت: هر دانشگاه باید مشخص کند در کدام حلقه از زنجیره فناوری کشور نقشآفرینی میکند و چه مسئلهای را قرار است حل کند.
وی تأکید کرد: معاونت علمی آماده است پس از بررسی دقیق ظرفیتهای هر دانشگاه، علاوه بر حمایت مالی، زیرساختهای مورد نیاز را نیز در اختیار آنها قرار دهد.
«داده» مهمترین سرمایه جهان امروز
افشین با اشاره به تحولات جهانی در حوزه فناوری اظهار کرد: قدرت کشورها دیگر تنها بر پایه منابع طبیعی، تجهیزات نظامی یا اقتصاد تعریف نمیشود، بلکه امروز «داده» مهمترین مؤلفه قدرت در جهان محسوب میشود.
این مقام مسئول ادامه داد: هر کشوری که دادههای بیشتری تولید، مدیریت و تحلیل کند، در عرصههای اقتصادی، علمی و فناوری جایگاه بالاتری خواهد داشت و آینده رقابتهای جهانی نیز بر همین اساس شکل خواهد گرفت.
معاون علمی رئیسجمهور با تشریح اولویتهای فناوری کشور گفت: هوش مصنوعی، فناوریهای کوانتومی، مواد پیشرفته، عناصر نادر خاکی، فناوریهای زیستی و سایر فناوریهای نوظهور در اولویت برنامههای حمایتی دولت قرار دارند.
وی افزود: سیاست معاونت علمی این است که در این حوزهها با ایجاد بازار، تأمین سرمایه، حمایت مالی و توسعه زیرساختها، زمینه رشد شرکتهای فناور را فراهم کند.
تعریف میدانهای ملی برای حل مسائل کشور
افشین با بیان اینکه دولت فناوری خاصی را به پژوهشگران تحمیل نمیکند، اظهار کرد: معاونت علمی تنها میدانهای ملی را مشخص میکند و پژوهشگران و شرکتهای دانشبنیان میتوانند با هر راهکار فناورانهای برای حل آنها اقدام کنند.
وی افزود: آب، انرژی، معدن، سلامت، کشاورزی هوشمند، فناوریهای پیشرفته و امنیت غذایی از جمله میدانهایی هستند که دولت برای آنها حمایت ویژه در نظر گرفته است.
حل مسئله آب، یکی از مهمترین مأموریتهای فناوران
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به بحران آب در کشور گفت: شرکتهای دانشبنیان میتوانند با استفاده از فناوریهای مختلف از جمله هوشمندسازی، اصلاح خاک، مواد نوین، سامانههای مدیریت مصرف و سایر روشهای نوآورانه برای حل این چالش ملی وارد عمل شوند.
وی تأکید کرد: آنچه برای معاونت علمی اهمیت دارد، نتیجه نهایی و حل مسئله است، نه نوع فناوری مورد استفاده.
مأموریت جدید پارکهای علم و فناوری
افشین با تأکید بر تغییر شاخصهای ارزیابی پارکهای علم و فناوری اظهار کرد: دیگر صرف افزایش تعداد شرکتهای مستقر یا توسعه ساختمانهای پارک ملاک ارزیابی نیست.
وی افزود: از این پس میزان جذب سرمایهگذاری خطرپذیر، توسعه صادرات فناوری، تجاریسازی محصولات، جذب اعتبارهای مالیاتی، اجرای پروژههای ملی و حل مسائل کشور، مهمترین شاخصهای ارزیابی پارکهای علم و فناوری خواهد بود.
افزایش 7برابری بودجه بنیاد ملی علم و عبور از رشد منفی علمی و اجرای طرح حمایت از دانشگاههای برتر
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به محدودیت منابع مالی حوزه پژوهش اظهار کرد: بنیاد ملی علم مأموریت حمایت از اعضای هیئت علمی و طرحهای پژوهشی کشور را بر عهده دارد، اما کل بودجه این بنیاد تا پیش از اصلاحات اخیر تنها حدود 150 میلیارد تومان بود.
وی با مقایسه این رقم با کشورهای پیشرفته افزود: در بسیاری از کشورهای جهان، بودجه نهادهای ملی حمایت از علم بین 7 تا 12 میلیارد دلار است و حتی پروژههایی با اعتباری معادل 150 میلیارد تومان نیز در آن کشورها پروژههای کوچکی محسوب میشوند. این مقایسه نشان میدهد که نظام پژوهش کشور با محدودیت جدی منابع روبهرو بوده است.
افشین ادامه داد: در نخستین سال حضورم در معاونت علمی تصمیم گرفتیم یک هزار میلیارد تومان اعتبار به بنیاد ملی علم اختصاص دهیم تا امکان حمایت عادلانه از تمامی اعضای هیئت علمی کشور فراهم شود.
وی تأکید کرد: مبنای حمایتها، محل استقرار دانشگاه یا استان نبوده است، بلکه هر عضو هیئت علمی که طرح پژوهشی ارائه کرده و شرایط علمی لازم را داشته، از حمایت بنیاد بهرهمند شده است.
کارنامه دانشگاههای استان سمنان در بنیاد ملی علم
رئیس بنیاد ملی نخبگان با ارائه آماری از عملکرد دانشگاههای استان سمنان گفت: از سال 1383 تاکنون تنها چهار دانشگاه استان موفق به دریافت حمایتهای پژوهشی بنیاد ملی علم شدهاند و سایر مراکز آموزش عالی استان هیچ طرحی به بنیاد ارائه نکردهاند.
وی افزود: دانشگاه سمنان تاکنون 99 طرح پژوهشی، دانشگاه دامغان 42 طرح، دانشگاه صنعتی شاهرود 35 طرح و دانشگاه علوم پزشکی سمنان نیز 22 طرح پژوهشی ثبت کرده است. سایر دانشگاههای استان تاکنون هیچ طرحی به بنیاد ملی علم ارسال نکردهاند.
افشین با تأکید بر عدالت در ارزیابی طرحها اظهار کرد: میانگین پذیرش طرحهای پژوهشی در بنیاد ملی علم بین 35 تا 40 درصد است و این شاخص در سراسر کشور تقریباً به همین نسبت حفظ شده است.
رشد چشمگیر طرحهای پژوهشی پس از افزایش حمایتها
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به آثار افزایش اعتبارات پژوهشی گفت: تعداد طرحهای پذیرفتهشده استان سمنان روندی کاملاً صعودی داشته است؛ بهگونهای که در سال 1401 تعداد 30 طرح، در سال 1402 تعداد 57 طرح، در سال 1403 تعداد 87 طرح و در سال 1404 نیز 112 طرح مورد حمایت قرار گرفته است.
وی این روند را نشانه اثرگذاری افزایش سرمایهگذاری در حوزه پژوهش دانست و افزود: دیگر تعریف پروژههای بسیار کوچک با اعتبارهای 20 یا 50 میلیون تومانی پاسخگوی نیاز علمی کشور نیست و باید از طرحهای بزرگ و اثرگذار حمایت شود.
رییس بنیاد ملی نخبگان با اشاره به روند افزایش اعتبارات بنیاد ملی علم اظهار کرد: علاوه بر افزایش بودجه از محل اعتبارات معاونت علمی، تلاش کردیم این افزایش در بودجه سنواتی کشور نیز تثبیت شود تا در دولتهای آینده نیز منابع لازم برای حمایت از پژوهشگران حفظ شود.
به گفته او، هدف اصلی، ایجاد یک ادبیات جدید در حوزه سرمایهگذاری علمی کشور است تا حمایت از پژوهش و تولید علم به یک سیاست پایدار تبدیل شود.
رئیس بنیاد ملی نخبگان با اشاره به وضعیت تولید علم در کشور اظهار کرد: آخرین دیدار رهبر معظم انقلاب با نخبگان در مهرماه 1403 برگزار شد و در همان نشست، بر ضرورت شتاببخشی به جهش علمی کشور تأکید شد.
وی افزود: جهش علمی بدون سرمایهگذاری امکانپذیر نیست. طی سالهای گذشته، دانشگاهها و اعضای هیئت علمی با مشکلات متعددی روبهرو بودند و به دلیل محدودیتهای مالی و کاهش حمایتها، نظام آموزش عالی کشور وارد دورهای از رکود شد.
افشین با اشاره به آمارهای رسمی خاطرنشان کرد: رشد علمی کشور تا پیش از آغاز برنامههای جدید به منفی 2.7 درصد رسیده بود؛ وضعیتی که با اجرای برنامههای حمایتی، متوقف و روند نزولی آن مهار شد؛ امروز کشور از مرحله کاهش تولید علم عبور کرده و دوباره وارد مسیر رشد شده است، هرچند آثار کامل این سیاستها پنج تا شش سال آینده در دانشگاهها نمایان خواهد شد.
برنامه پنجهمتی برای حمایت از دانشگاهها
رئیس بنیاد ملی نخبگان با تشریح مرحله دوم برنامههای حمایتی گفت: در مرحله نخست، حمایتها بر پایه فردمحوری انجام شد و تمامی اعضای هیئت علمی، بدون توجه به دانشگاه یا استان محل فعالیت، در صورت ارائه طرحهای پژوهشی از حمایت برخوردار شدند.
وی افزود: در مرحله دوم به این جمعبندی رسیدیم که علاوه بر حمایت از افراد، باید از نهادهای علمی نیز حمایت شود. بر همین اساس برآورد شد که اجرای کامل این برنامه به پنج هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز دارد.
افشین ادامه داد: با وجود محدودیت منابع، معاونت علمی تنها امکان تأمین یک هزار میلیارد تومان دیگر را داشت؛ بنابراین تصمیم گرفتیم با استفاده از اصل «20-80»، بیشترین اثرگذاری را با منابع موجود ایجاد کنیم.
به گفته افشین، از این تعداد، 11 دانشگاه زیرمجموعه وزارت علوم و 9 دانشگاه زیرمجموعه وزارت بهداشت هستند و برنامه حمایتی جدید نیز بر همین اساس طراحی شده است. اعتبار این طرح تأمین شده و اجرای آن از سال 1405 آغاز خواهد شد.
وی تصریح کرد: وقتی منابع محدود است، باید سرمایهگذاری در جایی انجام شود که بیشترین بازده را برای کشور داشته باشد. هدف این است که تولید علم ایران افزایش یابد و در مراحل بعد، سایر دانشگاهها نیز تقویت شوند تا به جمع دانشگاههای اثرگذار کشور بپیوندند.
برنامه توسعه حمایتها تا سال 1407
افشین از ارائه پیشنهاد افزایش بودجه این طرح خبر داد و گفت: درخواست کردهایم اعتبار این برنامه در سال 1406 به پنج هزار میلیارد تومان برسد تا بتوانیم بخش عمده دانشگاههای کشور را نیز تحت پوشش قرار دهیم.
وی افزود: برای دانشگاههای مشمول این طرح، تعهد سهساله تعریف کردهایم و اجرای آن تا پایان سال 1407 ادامه خواهد داشت تا دانشگاهها بتوانند با اطمینان برای برنامههای علمی خود برنامهریزی کنند.
حرکت از «علم متعارف» به «خلق پارادایمهای جدید»
رئیس بنیاد ملی نخبگان با تأکید بر ضرورت تحول در نظام علمی کشور اظهار کرد: دانشگاههای ایران نباید صرفاً در چارچوب قواعد پذیرفتهشده علم حرکت کنند، بلکه باید توانایی خلق نظریهها و الگوهای جدید علمی را نیز داشته باشند.
وی با بیان اینکه علم متعارف بر پایه قوانین موجود پیش میرود، افزود: پیشرفتهای بزرگ علمی زمانی رخ میدهد که یک اندیشمند بتواند چارچوبی تازه برای فهم جهان ارائه کند؛ همانگونه که نظریه نسبیت، نگاه کلاسیک به زمان و فضا را متحول کرد.
افشین تأکید کرد: برنامهریزی کردهایم در هر دانشگاه، دستکم یک یا دو عضو هیئت علمی بتوانند طی پنج تا شش سال آینده در مسیر تولید نظریهها و پارادایمهای جدید علمی حرکت کنند؛ زیرا آینده علم تنها با اجرای قوانین موجود ساخته نمیشود، بلکه نیازمند خلق ایدههای نو و تحولآفرین است.
ارزشگذاری داراییهای نامشهود با مشارکت بخش خصوصی
رئیس بنیاد ملی نخبگان با اشاره به موضوع ارزشگذاری داراییهای نامشهود شرکتهای دانشبنیان اظهار کرد: این فرآیند نباید کاملاً رایگان باشد، زیرا در این صورت همه شرکتها برای دریافت این خدمت مراجعه خواهند کرد و بخش عمده منابع حمایتی صرف ارزشگذاری خواهد شد.
وی افزود: سیاست معاونت علمی این است که با همکاری صندوقهای حمایتی، بخشی از هزینه ارزشگذاری را تقبل کند، اما شرکتها نیز سهمی در این فرآیند داشته باشند تا منابع کشور به شکل هدفمند هزینه شود.
به گفته افشین، تصویب امکان ارزشگذاری داراییهای نامشهود یکی از اقدامات مهم سالهای اخیر بوده است؛ اقدامی که به شرکتهای دانشبنیان اجازه میدهد داراییهای فکری و فناوری خود را بهعنوان وثیقه نزد بانکها ارائه کنند و از ظرفیتهای نظام تأمین مالی بهرهمند شوند.
تسریع در صدور تأییدیه آزمایشگاهها
معاون علمی رییسجمهور در پاسخ به دغدغه برخی شرکتها درباره طولانی بودن فرآیند تأیید آزمایشگاهها گفت: این موضوع بررسی شده و مقرر شده است برای شرکتهای دانشبنیان، مجوزهای موقت از طریق فرآیندی سریعتر صادر شود تا محصولات آنها برای مدت طولانی در انتظار تأیید باقی نماند.
این مقام مسئول تصریح کرد: ماندن تجهیزات و محصولات فناورانه به مدت دو یا سه سال در چرخه آزمایشگاهی، موجب از دست رفتن مزیت فناوری میشود و به همین دلیل این روند باید اصلاح شود.
نخبگان باید در حل مسائل استان نقشآفرین باشند
افشین با انتقاد از کمرنگ بودن نقش هیئتهای اندیشهورز در گزارشهای ارائهشده گفت: هدف ما این است که نخبگان در تصمیمسازی و حل مسائل استانها مشارکت مستقیم داشته باشند.
وی افزود: اختیارات لازم به رؤسای بنیادهای نخبگان استانها واگذار شده است تا بتوانند طرحهای مرتبط را تصویب و موانع اجرایی آن را برطرف کنند و از ظرفیت نخبگان برای حل مسائل استان بهره بگیرند.
حمایت از استانها بر اساس عملکرد
افشین تعریف «میدانهای مسئله» را رویکرد جدید معاونت علمی خواند و گفت: در این رویکرد باید شرکتهای فناور راهکارهای متنوعی را برای حل مسائل کشور ارائه کنند.
وی با اشاره به پایان دور نخست سفرهای استانی معاونت علمی تا پیش از شهریورماه اظهار کرد: پس از تکمیل این سفرها، حمایت از استانها بر اساس شاخصهای عملکردی انجام خواهد شد. در دوره دوم سفرهای استانی، اولویت حضور ما در استانهایی خواهد بود که عملکرد بهتری در تحقق شاخصهای تعیینشده داشته باشند و هرچه عملکرد یک استان بهتر باشد، حمایتهای بیشتری نیز دریافت خواهد کرد.
او در پایان خاطرنشان کرد: معاونت علمی با طراحی یک نظام پایش مستمر، عملکرد استانها را بهصورت دائمی رصد خواهد کرد و مبنای تصمیمگیریها، میزان موفقیت آنها در تحقق اهداف فناورانه خواهد بود.
