حسین حسینزاده، رئیس هیئتمدیره شرکت صنایع پتروشیمی خلیجفارس، خواستار تغییر فوری استراتژی تولید از تمرکز بر خوراک گاز به سمت توسعه زنجیره ارزش شد. او با انتقاد از نحوه خصوصیسازی در دهه ۸۰، ناترازی فعلی انرژی را نتیجه توسعه نامتوازن واحدهای متانولی دانست. وی بر لزوم ایجاد توافق میان شرکتهای ملی «پتروشیمی» و «پالایش و پخش» برای توسعه پتروپالایشگاهها تأکید کرد. آمارهای ارائه شده نشاندهنده عقبماندگی سهم ایران در بازار محصولات با ارزش افزوده بالا مانند پروپیلن نسبت به رقبای منطقهای است.
آسیبشناسی خصوصیسازی و عملکرد جزیرهای
حسین حسینزاده در سومین رویداد پتروکم، تحلیلی تاریخی از روند توسعه صنعت ارائه داد. او معتقد است این صنعت از سال ۱۳۴۲ با نقشه راه مشخصی حرکت میکرد اما در دهه ۸۰ دچار چالش شد. آنچه در دهه ۸۰ تحت عنوان خصوصیسازی رخ داد، در واقع دوران «واگذاری اموال» برای «رد دیون» دولت بود. اگرچه هلدینگهای بزرگ در این دوره شکل گرفتند، اما همزمان آسیب بزرگ «عملکرد جزیرهای» نیز به بدنه صنعت وارد شد. این روند باعث شد یکپارچگی استراتژیک صنعت پتروشیمی تا حد زیادی از دست برود.
بحران ناترازی گاز و تورم تولید متانول
رئیس هیئترئیسه صندوقهای بازنشستگی صنعت نفت، ریشه ناترازی امروز را در تصمیمات گذشته میداند. وابستگی شدید پتروشیمیها به خوراک گاز همزمان با توسعه شبکه گازرسانی خانگی، عامل اصلی ناترازی انرژی فعلی است. ایران امروز دارای ۱۶ میلیون تن ظرفیت اسمی و ۱۰ میلیون تن ظرفیت عملیاتی تولید متانول است. تبدیل شدن به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان متانول جهان، نتیجه امتیازهای ویژه در بخش تکنولوژی و خوراک ارزان گاز بوده است. این سیاست باعث شده حجم عظیمی از گاز کشور صرف تولید محصولی با ارزش افزوده پایین شود.
آمارهای تکاندهنده از مصرف بیرویه گاز
مقایسه آماری مصرف گاز در ایران با کشورهای منطقه، عمق فاجعه مصرف را نشان میدهد. کشور ترکیه سالانه تنها ۶۰ میلیارد مترمکعب گاز مصرف میکند. مجموع مصرف گاز ۶ کشور همسایه ایران با جمعیت حدود ۴۰۰ میلیون نفر، حدود ۲۰۰ میلیارد مترمکعب در سال است. این در حالی است که مصرف گاز در ایران به تنهایی از مرز ۲۵۰ میلیارد مترمکعب در سال فراتر رفته است. این ارقام نشان میدهد ادامه روند فعلی و وابستگی صنعت به تکخوراک گاز، دیگر امکانپذیر نیست.
عقبماندگی در بازار پروپیلن و اتیلن نسبت به رقبا
بررسی سبد محصولات پتروشیمی ایران نشاندهنده یک عدم تعادل استراتژیک است. در حال حاضر ۸ محصول اصلی پتروشیمی در ایران تولید میشود. ایران ۴۵ درصد از بازار متانول منطقه را در اختیار دارد، در حالی که سهم عربستان تنها ۱۷ درصد است. اما در محصولات با ارزش بالاتر وضعیت معکوس است. سهم ایران در بازار پروپیلن تنها ۴ درصد است، در حالی که عربستان ۱۷ درصد این بازار را دارد. همچنین در بازار اتیلن، سهم ایران ۲۴ درصد و سهم عربستان ۴۴ درصد است. این آمار لزوم تغییر استراتژی از خامفروشی (متانول) به سمت محصولات پلیمری را فریاد میزند.
الگوی چین و ضرورت توسعه پارکهای فناوری
حسینزاده با اشاره به آمارهای جهانی سال ۲۰۲۰، وضعیت بازار را تشریح کرد. کل تولیدات پتروشیمیایی مصرفی در جهان بین ۸۵۰ تا ۹۰۰ میلیون تن است. کشور چین با وجود ضعف در منابع هیدروکربوری، توانسته ۴۰ درصد این بازار را تصاحب کند. پس از چین، اروپا و عربستان قرار دارند. ایران باید برای افزایش سهم خود، استراتژیهای قدیمی را کنار بگذارد. استفاده از ظرفیت پارکهای پتروشیمی راهکار برونرفت از این وضعیت است. این پارکها با مصرف آب و هزینه کمتر، اشتغال و ارزآوری بسیار بیشتری ایجاد میکنند.
لزوم اجماع ملی برای تاسیس پتروپالایشگاهها
راهکار نهایی برای نجات صنعت، حرکت به سمت «پتروپالایشگاهها» است. در گذشته پالایشگاهها و پتروشیمیها در کنار هم تعریف میشدند، مانند مدل آبادان، تبریز و اصفهان. اکنون نیز باید به آن مدل یکپارچه بازگشت. حسینزاده ابراز امیدواری کرد که یک تفاهم و تعریف مشترک بین «شرکت ملی صنایع پتروشیمی» و «شرکت ملی پالایش و پخش فرآوردههای نفتی» شکل بگیرد. رسیدن به این توافق بر سر ثروت ملی، یک ضرورت حیاتی برای توسعه زنجیره ارزش و جلوگیری از خامفروشی است.
***
سخنان رئیس هیئتمدیره هلدینگ خلیجفارس، هشداری جدی نسبت به «تله متانول» در اقتصاد ایران است. تمرکز بر تولید متانول به دلیل خوراک ارزان گاز، صنعت پتروشیمی را در برابر نوسانات قیمت جهانی گاز و افت قیمت متانول آسیبپذیر کرده است. دادهها نشان میدهد رقبای منطقهای مانند عربستان با تمرکز بر زنجیره اتیلن و پروپیلن، حاشیه سود امنتر و بالاتری ایجاد کردهاند. گذار به سمت پتروپالایشگاهها، تنها مسیر فنی و اقتصادی برای اصلاح سبد محصولات و افزایش تابآوری صنعت پتروشیمی کشور محسوب میشود.