صعود ایران به رتبه ۵ جهان در فناوری‌های مواد پیشرفته

جمهوری اسلامی ایران با جهشی علمی در حوزه فناوری‌های نوین، رتبه 5 جهان را در زمینه اکسید گرافن و نانولوله‌های کربنی به دست آورد. طبق گزارش مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC)، ایران در این شاخص‌ها جایگاه نخست را در میان کشورهای اسلامی دارد. این دستاوردها بر اساس داده‌های پایگاه معتبر «Web of Science» استخراج شده است. تمرکز بر مواد پیشرفته، زیربنای توسعه صنایع استراتژیک مانند هوافضا و میکروالکترونیک محسوب می‌شود.

مواد پیشرفته؛ موتور محرک تولید ثروت ملی

توسعه فناوری و اقتصاد ملی در دنیای امروز وابستگی مطلقی به علوم نوین دارد. دکتر محمدمهدی علویان‌مهر، رئیس مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC)، مواد پیشرفته را کلید اصلی پیشرفت دانست. این حوزه شامل طیف وسیعی از فلزات، سرامیک‌ها، پلیمرها و کامپوزیت‌های پیشرفته است. فرآیندهای ساخت و تولید این مواد نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از این فناوری محسوب می‌شود. دستیابی به صنایع های‌تک (High-Tech) بدون تسلط بر این مواد غیرممکن است. صنایعی نظیر هوافضا، انرژی‌های تجدیدپذیر، میکروالکترونیک و زیست‌فناوری نیازمند زیرساخت‌های مواد پیشرفته هستند. ایران برای حفظ استقلال در ابعاد سیاسی و اقتصادی، مسیر توسعه این فناوری‌ها را انتخاب کرده است.

ساختارسازی برای تجاری‌سازی دانش

دولت برای هدایت صحیح این پتانسیل علمی، نهادسازی‌های تخصصی را در دستور کار قرار داده است. معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری با درک اهمیت راهبردی این موضوع، اقدام به تأسیس «ستاد توسعه فناوری‌های مواد و ساخت پیشرفته» کرده است. هدف اصلی این ستاد، ساماندهی پژوهش‌ها و کمک به ارتقای تولید در این بخش است. تجاری‌سازی دستاوردهای آزمایشگاهی و توسعه زیرساخت‌های مرتبط، از مأموریت‌های اصلی این نهاد به شمار می‌رود. اقتدار ملی صرفاً با تولید مقاله و دانش نظری حاصل نمی‌شود. دانش تولید شده باید در مدیریت کشور و زندگی روزمره مردم جاری شود. برنامه‌های ملی در حال تدوین نیز بر بهره‌گیری عملیاتی از فناوری‌های مواد پیشرفته تمرکز ویژه دارند.

پیشتازی در میان کشورهای اسلامی با رتبه ۱

بررسی داده‌های بین‌المللی نشان‌دهنده جایگاه ممتاز ایران در رقابت‌های جهانی است. طبق استنادات پایگاه وب آو ساینس (Web of Science)، ایران در فناوری‌های اکسید گرافن و نانولوله‌های کربنی عملکردی خیره‌کننده داشته است. همچنین در فناوری «چارچوب‌های ایمیدازولات زئولیتی»، دانشمندان ایرانی موفق به کسب رتبه 5 جهان شده‌اند. این جایگاه، ایران را در رتبه 1 کشورهای جهان اسلام قرار داده است. فاصله علمی ایران با سایر کشورهای اسلامی در این حوزه‌های خاص بسیار معنادار است. این آمار نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری‌های پژوهشی در مسیر درستی هدایت شده‌اند.

جایگاه جهانی ایران در فناوری‌های نوظهور

موفقیت‌های ایران محدود به گرافن و نانولوله‌ها نیست و سایر شاخه‌های مواد پیشرفته را نیز شامل می‌شود. ایران در فناوری «چارچوب‌های آلی فلزی» (MOFs) و «هیدروکسیدهای دوتایی لایه‌ای» موفق به کسب رتبه 6 جهانی شده است. در این دو شاخه نیز ایران مقام اول را در بین کشورهای اسلامی در اختیار دارد. علاوه بر این، در فناوری نوظهور «مکسین» (MXene)، ایران رتبه 9 جهان را به خود اختصاص داده است. جایگاه ایران در فناوری مکسین در میان کشورهای اسلامی رتبه 3 است. رصد و پایش دائمی این رتبه‌بندی‌ها در پایگاه‌های معتبر، نقش مهمی در سیاست‌گذاری‌های کلان علمی کشور دارد.

***

دستیابی به رتبه‌های تک‌رقمی (۵ و ۶) در سطح جهان، نشان‌دهنده عبور ایران از مرحله «تولید علم» به مرحله «تثبیت فناوری» در حوزه مواد پیشرفته است. مواد پیشرفته (Advanced Materials) حلقه مفقوده تبدیل مواد خام معدنی (که ایران در آن غنی است) به محصولات با ارزش افزوده بالا هستند. تسلط بر فناوری‌هایی مانند نانولوله‌های کربنی و گرافن، مزیت رقابتی صنایع دفاعی، پزشکی و الکترونیک کشور را در دهه آینده تضمین می‌کند. حفظ این جایگاه نیازمند سرمایه‌گذاری سنگین در بخش R&D صنعتی است تا این دانش فنی در قالب محصولات تجاری به بازارهای جهانی صادر شود.