مصطفی مولوی زرندی در مقالهای تحلیلی، استان سیستان و بلوچستان را به دلیل شتاب گرفتن اکتشافات و کشف ذخایر بزرگ مس و طلا، پیشران آینده اقتصاد معدنی ایران معرفی کرد. در این گزارش با اشاره به ثبت بیش از ۲۳۰ هزار متر حفاری طی ۵ سال گذشته، پروژه معدن مس جانجا با برآورد یک میلیارد تن ذخیره، به عنوان الگوی نوین توسعه زنجیره ارزش و اشتغالزایی در شرق کشور تبیین شده است. این مقاله دسترسی به آبهای آزاد، پتانسیل انرژی پاک و نزدیکی به بازارهای منطقهای را از مزایای ژئوپلیتیکی استان برای تبدیل شدن به قطب معدنی غرب آسیا میداند.
جهش اکتشافات معدنی و ثبت رکوردهای حفاری در استان
تغییر استراتژیهای معدنکاری از مناطق سنتی به پهنههای شرق کشور، نقطه عطفی در تاریخ صنعتی منطقه است. این دستاورد حاصل برنامهریزی منسجم و پذیرش ریسک سرمایهگذاری در مطالعات زمینشناسی است. مجتمع اکتشافی استان به عنوان نماینده ایمپاسکو و ایمیدرو، هدایت این عملیات را برعهده دارد. ثبت بیش از ۷۱ هزار متر حفاری در یک سال و ۲۳۰ هزار متر حفاری طی ۵ سال گذشته، شتاب بیسابقهای به این بخش بخشیده است. این اقدامات به صدور پروانههای جدید و شناسایی محدودههای امیدبخش منجر شد.
جایگاه سیستان و بلوچستان در نقشه و ذخایر مس کشور
پتانسیلهای معدنی ثبتشده، این استان پهناور را از یک منطقه صرفاً مستعد به یک قطب راهبردی ارتقا داده است. بر اساس آمارهای رسمی سازمان صمت، ۱۸ معدن شناختهشده مس در این استان وجود دارد. حجم ذخایر قطعی مس منطقه اکنون از مرز ۵۰۰ میلیون تن فراتر رفته است. مطالعات تکمیلی و تخصصی نیز ظرفیت احتمالی این ذخایر را تا بیش از یک میلیارد تن برآورد میکنند. مرزهای وسیع آبی و خاکی در کنار دسترسی به مکران، ارزش ژئوپلیتیکی این ذخایر را دوچندان کرده است.
معدن مس جانجا؛ اکوسیستم صنعتی و پیشران زنجیره ارزش
پروژههای بزرگ معدنی در شرق کشور با رویکردی فراتر از استخراج خام مواد معدنی طراحی شدهاند. معدن مس جانجا با وسعت ۹۰ کیلومتر مربع و ذخیره یک میلیارد تنی با عیار ۰.۲۸ درصد، نماد این تحول است. برنامه احداث کارخانه تغلیظ با ظرفیت ۱۳۰ هزار تن کنسانتره و کارخانه تولید کاتد با ظرفیت ۳۰۰۰ تن در سال، حلقه فرآوری آن را تکمیل میکند. این پروژه در حال حاضر برای ۸۰۰ نفر اشتغال مستقیم ایجاد کرده که در آینده به ۱۵۰۰ نفر افزایش مییابد. توسعه زیرساختهای انرژی، آب و حملونقل از دیگر پیامدهای این طرح است.
معدن به عنوان رکن توسعه متوازن و امنیت اقتصادی
در ادبیات نوین اقتصادی، توسعه زنجیره ارزش معدنی راهکاری کلیدی برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی است. تنوعبخشی به منابع درآمدی از طریق تولید فلزات راهبردی، تابآوری اقتصاد ملی را افزایش میدهد. پویایی این بخش در شهرستانهای کمبرخوردار، سبب توزیع متوازن ثروت و اشتغالزایی کلان غیرمستقیم میشود. این فرآیند به تثبیت جمعیت، کاهش مهاجرت و تقویت سرمایه اجتماعی منطقه کمک شیک و رو به رشدی میکند. از سوی دیگر، مس به عنوان فلز آینده صنایع دیجیتال و خودروهای برقی، تقاضای جهانی رو به صعودی دارد.
چشمانداز آینده و لزوم شکلگیری اکوسیستم هوشمند
تبدیل ثروتهای طبیعی به مزیتهای پایدار، نیازمند پیوند میان دانش، فناوری و حکمرانی کارآمد است. افق نهایی استان باید بر پایه شکلگیری زنجیره کامل از اکتشاف تا تولید صنایع پاییندستی و صادرات استوار شود. در این مسیر، ورود دانشگاهها برای تربیت نیروی متخصص و بکارگیری هوش مصنوعی در معدنکاری هوشمند الزامی است. نقش حاکمیت نیز در توسعه زیرساختها، تسهیل سرمایهگذاری و رفع چالشهای بروکراسی اداری بسیار تعیینکننده خواهد بود.
***
تحلیل مصطفی مولوی از وضعیت معدنی سیستان و بلوچستان در سال ۱۴۰۵، نشاندهنده تغییر وزن ژئواکونومیک بخش معدن ایران از مرکز و مرکزغرب به سمت شرق و سواحل جنوبشرقی است. ثبت رکوردهای سنگین حفاری و کشف ابرذخایری مانند جانجا، این استان را در آستانه یک جهش صنعتی قرار داده که میتواند ناترازیهای اشتغال و توسعه را در این خطه مرزی برطرف کند. با توجه به روند جهانی گذار به انرژیهای سبز و افزایش تقاضا برای مس، تکمیل زنجیره فرآوری کاتد و کنسانتره در این منطقه، مزیت صادراتی فوقالعادهای را به دلیل مجاورت با آبهای آزاد مکران ایجاد خواهد کرد. موفقیت این استراتژی ملی، به سرمایهگذاری هوشمند در زیرساختهای آب و برق اختصاصی صنایع معدنی و کاهش بروکراسی دولتی بستگی دارد تا این ثروتهای زیرزمینی به پایداری اقتصادی و امنیت پایدار اجتماعی در شرق کشور تبدیل شوند.
