چکیده
این مطالعه به بررسی تجربه شهروندان ایرانی از همبستگی در جریان جنگ دوازدهروزه ایران و اسرائیل (خرداد ۱۴۰۴) پرداخته است. با توجه به محدودیت پژوهشهای پیشین، در تحقیق حاضر از رویکرد کیفی و روش تحلیل مضمون استفاده شده تا تجربه زیسته 18 شهروند تهرانی شناسایی و بررسی شود. دادهها از طریق مصاحبههای نیمهساختاریافته گردآوری و تحلیل شدند. ۱۱ مضمون اصلی و چندین زیرمضمون استخراج شد که مسیر تجربه مردم را از غافلگیری و اضطراب اولیه تا شکلگیری انسجام خانوادگی، محلهای و ملی بازنمایی میکرد. نتایج نشان داد لحظات نخستین جنگ با ترس و سردرگمی همراه بود، اما این تجربه به همبستگی خانوادگی، همکاری محلی، حمایتهای مردمی و تقویت حس تعلق ملی منجر شد. رسانهها و شبکههای اجتماعی نقش کلیدی در مدیریت اضطراب و افزایش امید جمعی ایفا کردند، و بازاندیشی در ارزشها و اولویتهای زندگی تقویت شد. همزمان، بحران موجب افزایش بدبینی نسبت به نظام بینالملل و سیاستهای قدرتهای خارجی شد. بهطور کلی، انسجام داخلی و بدبینی خارجی بهطور همزمان شکل گرفت. این پژوهش، ضمن ارائه تصویری جامع از تجربه همبستگی در جنگ، اهمیت شبکههای خانوادگی و محلی، نقش رسانهها و بازاندیشی ارزشها را در تقویت تابآوری اجتماعی برجسته میکند و راهنمای سیاستگذاران برای طراحی برنامههای حمایت روانیاجتماعی و تقویت سرمایه اجتماعی است.
مقدمه و بیان مسأله
کاهش انسجام اجتماعی که شامل ارتباط نزدیک بین اعضای جامعه، اعتماد، مشارکت مدنی و احساس تعلق میشود، یکی از نگرانیهای فزاینده در ایران و جهان است (رهبر و زارع، 1395؛ مولوی، 1403؛ عربپور و مهدیزاده، 1399؛ Chan, To, & Chan, 2006). این نگرانیها در پی بحرانهای اقتصادی، زیستمحیطی، همهگیریها و بهویژه درگیریهای مسلحانه پررنگتر میشوند. جنگها و بحرانهای امنیتی میتوانند نهادهای اجتماعی را تحت فشار قرار دهند یا برعکس، ظرفیتهای همبستگی و انسجام را فعال سازند (رهبر و زارع، 1395).
مطالعات نشان دادهاند تابآوری اجتماعی در شرایط شوک بر پایه سرمایه اجتماعی، اعتماد جمعی و حس تعلق شکل میگیرد (Jewett et al., 2021). برای نمونه، در دوران شیوع ویروس کرونا، جوامعی که پیشتر سرمایه اجتماعی بالایی داشتند، توانستند سریعتر به هماهنگی اجتماعی بازگردند (عینی و همکاران، 1399). تجربههای مشابه در بحرانهای طبیعی و انسانی نیز اهمیت همبستگی اجتماعی در بقای جوامع را آشکار کردهاند؛ ازجمله عملکرد بهتر محلات شیکاگو در جریان موج گرمایی مرگبار بهواسطه شبکههای اجتماعی قوی (New Yorker, 2013). از همین رو، سازمانهای بینالمللی نیز بر اهمیت همبستگی تأکید کردهاند؛ برای مثال، OECD آن را ترکیبی از اعتماد، مشارکت، احساس تعلق و عدالت میداند (OECD, 2011).
ادبیات پژوهشی درباره جنگها نشان میدهد درگیریهای طولانیمدت غالباً تأثیرات دوگانهای بر همبستگی اجتماعی دارند؛ از یکسو مهاجرت، شکاف و فرسایش روابط اجتماعی (مانند تجربه اوکراین و بو%B