مدیرعامل بورس انرژی ایران در نشست دانشگاه صنعتی شریف، از صرفهجویی ۱.۵ میلیارد متر مکعبی گاز در کشور از طریق ابزار اوراق گواهی صرفهجویی خبر داد. این حجم از انرژی پس از بهینهسازی فرآیندها، به بخشهای مولد مانند گلخانهها واگذار شده است. این مقام مسئول با انتقاد از خلاء سیاستگذاری و رواج دیدگاههای حسابداری به جای رویکردهای اقتصادی، پایداری صنایع را در گرو واقعیسازی نرخ حاملهای انرژی دانست. وی همچنین شکاف قیمت گازوئیل ۳۰۰ تومانی با نرخ رقابتی ۴۰ هزار تومانی بورس را عامل ایجاد رانت و قاچاق گسترده سوخت معرفی کرد.
خلاء سیاستگذاری و غلبه نگاه فنی بر اقتصاد انرژی
محمد نظیفی با حضور در دانشکده اقتصاد و مدیریت دانشگاه صنعتی شریف، به کالبدشکافی چالشهای حکمرانی و رگولاتوری در بخش انرژی پرداخت. سیاستگذاران کلان کشور در زمان تدوین لوایح، ابعاد ضد رقابتی قوانین را نادیده میگیرند و به جای تحلیلهای جامع اقتصادی، صرفاً متمرکز بر محاسبات حسابداری و دیسپچینگ فنی هستند. اگرچه در برنامه هفتم توسعه به برق به عنوان یک صنعت نگاه شده، اما سیستم تنظیمگری فعلی همچنان با استانداردهای بینالمللی و اروپایی فاصله ساختاری زیادی دارد.
پتروشیمیهای رانتمحور و پایان عصر انرژی ارزان
واقعیتهای اقتصادی نشان میدهد که دوران انرژی ارزان برای همیشه به پایان رسیده است و قطعیهای مکرر برق و گاز، ارزش واقعی این کالاها را بازتاب میدهد. مدیران صنایع پتروشیمی ساختار کسبوکار خود را بر مبنای خوراک گاز ارزان تنظیم کردهاند و در برابر قیمتگذاری بر پایه مکانیزم بازار مقاومت نشان میدهند. واقعیسازی نرخ انرژی مایه آشکار شدن سوددهی واقعی شرکتها میشود، چرا که تداوم مدلهای فعلی، پتروشیمیها را در صورت حذف یارانه پنهان، غیراقتصادی و زیانده خواهد کرد.
شکاف عمیق قیمتی در بازارهای برق و گازوئیل
بررسی آمار معاملات بورس انرژی نشاندهنده یک بازار دوگانه و ناتراز در حوزه سوخت و نیرو است. در بازار هیدروکربوری، کشف قیمت رقابتی گازوئیل بالای ۴۰ هزار تومان انجام میشود، در حالی که توزیع حمایتی آن با نرخ ۳۰۰ تومان، بستر ساز رانت و قاچاق وسیع فرآوردهها است. در بخش برق نیز نیروگاهها محصول خود را در بازار معمولی با نرخ زیانده ۳۰۰ تومان میفروشند؛ در صورتی که قیمت تمامشده تولید تا ۷ هزار تومان است و قیمت برق آزاد و سبز در بورس به ترتیب تا ۱۵ هزار و ۷ هزار تومان معامله میشود.
کارنامه انضباط مالی اوراق بهادار در مقایسه با سیستم بانکی
بورس انرژی به عنوان یک اکوسیستم مالی مستقل خارج از بدنه سنتی دولت، انضباط مالی بالایی را در پرداخت اصل و سود اوراق بدهی به ثبت رسانده و تاکنون حتی یک ریال نکول یا تأخیر در سررسیدها نداشته است. این بازار سرمایه با طراحی ابزار «اوراق گواهی صرفهجویی»، امکان فروش مازاد مصرف را برای دارندگان انرژی یارانهای فراهم کرد. تسری دادن این ابزار مالی به بخش خانگی، مشوقی کلیدی برای صرفهجویی خودخواسته مردم و کسب انتفاع مستقیم اقتصادی از محل فروش انرژی مازاد خواهد بود.
ضرورت تفکیک تنظیمگری اقتصادی از دیسپچینگ فنی
تجارب جهانی و مدلهای موفق رگولاتوری نشان میدهند که تنظیمگری انرژی باید ساختاری دو رکنی داشته باشد. مدیریت شبکه، حفظ پایداری جریان و دیسپچینگ بر عهده بخشهای فنی دولت است، اما تعیین زنجیره ارزش و تنظیمگری اقتصادی باید به بورس انرژی واگذار شود. انتقال تدریجی این وظایف در بازار برق به بورس انرژی، پایداری زنجیره عرضه را تقویت میکند و مدلهای توزیع یارانهها را از تخصیص مساوی به سمت تخصیص عادلانه و هدفمند هدایت خواهد کرد.
***
دستاورد صرفهجویی ۱.۵ میلیارد متر مکعبی گاز نشان میدهد که ابزارهای بازار سرمایه پتانسیل بالایی برای حل بحران ناترازی انرژی در ایران دارند. شکاف قیمتی فاحش میان سوخت یارانهای و نرخهای کشفشده در بورس، ریشه اصلی قاچاق و اتلاف منابع ملی است که ساختار پتروشیمیها و صنایع بزرگ را به رانت انرژی وابسته کرده است. اصلاح این ساختار نیازمند شجاعت در واقعیسازی قیمتها و تفکیک وظایف حاکمیتی از مکانیزمهای عرضه و تقاضا است. تسری اوراق صرفهجویی به بخش خانگی میتواند پاشنه آشیل مصرف گاز در زمستان را به یک فرصت اقتصادی برای خانوارها تبدیل کند.
