به گزارش اطلس اقتصاد، دکتر فاطمی عقدا، معاون وزیر و مدیرعامل سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی ایران، در نشست خبری با اشاره به پیشینه بیش از ششدههای سازمان زمینشناسی اظهار کرد: این سازمان از سال ۱۳۳۸ تاکنون، با تلاش متخصصان و کارشناسان علوم زمین، نقش مهمی در شناسایی ظرفیتهای معدنی، تولید دادههای پایه زمینشناسی و بررسی مخاطرات طبیعی کشور ایفا کرده است.
وی با گرامیداشت یاد و خاطره بنیانگذاران و تلاشگران سازمان زمینشناسی گفت: بخش قابلتوجهی از معادن بزرگ و صنایع معدنی کشور، حاصل تلاش و مطالعات نسلی از متخصصانی است که طی دهههای گذشته در حوزه علوم زمین و اکتشافات معدنی فعالیت کردهاند.
هفت راهبرد کلان برای آینده سازمان زمینشناسی
مدیرعامل سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی ایران، شناسایی داراییهای معدنی و زمینشناسی کشور با استفاده از روشهای نوین را نخستین راهبرد سازمان عنوان کرد و افزود: تولید دادههای جامع و فراگیر علوم زمین، ارتقای جایگاه سازمان بهعنوان مرجع علمی معتبر در سطح ملی و جهانی، حرکت به سمت تحول دیجیتال، کمک به توسعه پایدار، مدیریت ریسک مخاطرات طبیعی، ارتقای جایگاه حاکمیتی سازمان و توسعه حکمرانی مشارکتی در حوزه علوم زمین، از مهمترین راهبردهای سازمان به شمار میرود.
فاطمی عقدا تأکید کرد: سازمان زمینشناسی از بدو تأسیس، بهعنوان یک مرجع علمی در حوزه علوم زمین در منطقه و جهان شناخته شده است و خدمات علمی و تخصصی آن در بسیاری از حوزههای زمینشناسی، اکتشافات معدنی و مخاطرات طبیعی مورد توجه قرار گرفته است.
به گفته وی، تحول دیجیتال در حوزه علوم زمین، یکی از ضرورتهای اساسی کشور است و هرگونه غفلت از آن میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای برنامهریزیهای توسعهای، مدیریت منابع طبیعی و کاهش خسارتهای ناشی از مخاطرات به همراه داشته باشد.
ایران؛ کشوری غنی از نظر منابع معدنی
معاون وزیر صمت با اشاره به ظرفیتهای کمنظیر زمینشناسی ایران گفت: کشورمان با وجود برخورداری از حدود یک درصد جمعیت جهان، نزدیک به هفت درصد ذخایر معدنی جهان را در اختیار دارد. این ظرفیت، ایران را به یکی از مهمترین کشورهای جهان از نظر تنوع و پتانسیل مواد معدنی تبدیل کرده است.
وی افزود: از مجموع ۴۸ محیط مستعد کانهزایی در جهان، ۳۵ محیط در ایران وجود دارد. همچنین از میان ۱۱۴ تیپ معدنی شناختهشده در جهان، کشورمان دارای ۸۹ تیپ معدنی است و تاکنون ۸۹ نوع ماده معدنی در ایران شناسایی شده است.
فاطمی عقدا با اشاره به برآوردهای سال ۲۰۲۴ اظهار کرد: ایران از نظر منابع طبیعی و معدنی شناختهشده، پس از روسیه، آمریکا، عربستان و کانادا، در جایگاه پنجم کشورهای ثروتمند جهان قرار دارد و ارزش این منابع حدود ۲۷/۳ تریلیون دلار برآورد شده است.
وی ادامه داد: چنین ظرفیت گستردهای، مسئولیت حاکمیتی سازمان زمینشناسی و سایر دستگاههای مرتبط با بخش معدن را سنگینتر میکند؛ زیرا شناسایی سریعتر و دقیقتر منابع معدنی میتواند به ایجاد اشتغال، توسعه صنایع معدنی، خلق ثروت و افزایش سهم معدن در تولید ناخالص داخلی منجر شود.
گذار از اقتصاد نفتی به اقتصاد معدنی
مدیرعامل سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی ایران، گذار از اقتصاد نفتی به اقتصاد معدنی را یکی از ضرورتهای مهم کشور دانست و گفت: با وجود ظرفیتهای عظیم معدنی، سهم اقتصاد معدن در اقتصاد کلان کشور همچنان بسیار ناچیز و نزدیک به صفر است و بخش عمده اقتصاد کشور همچنان بر درآمدهای نفتی استوار است.
وی افزود: برآوردها نشان میدهد بخش معدن میتواند سهمی حدود پنج درصدی در تولید ناخالص داخلی کشور داشته باشد. از سوی دیگر، اقدامات سازمان در حوزه شناسایی و مدیریت مخاطرات طبیعی میتواند از وارد شدن خسارتهایی معادل سهدهم تا سه درصد تولید ناخالص داخلی جلوگیری کند.
فاطمی عقدا تصریح کرد: سازمان زمینشناسی از یک سو در مسیر خلق ثروت از طریق شناسایی منابع معدنی و از سوی دیگر در مسیر جلوگیری از هدررفت ثروت ملی در اثر مخاطرات طبیعی فعالیت میکند.
وی ارزش تقریبی ذخایر معدنی کشور را حدود ۱/۴ تریلیون دلار عنوان کرد و گفت: ارزش اقتصادی ذخایر اکتشافشده در ۱۰ سال گذشته حدود ۵۰ میلیارد دلار بوده است. مقایسه این رقم با ظرفیت عظیم معدنی کشور نشان میدهد که در حوزه اکتشاف و تبدیل دادههای زمینشناسی به ثروت ملموس، همچنان فاصله زیادی با وضعیت مطلوب داریم.
جایگاه ایران در ذخایر طلا، آهن، مس و سرب و روی
معاون وزیر صمت با اشاره به جایگاه ایران در برخی مواد معدنی استراتژیک گفت: کشورمان در حوزه طلا، با حدود ۳۰۰/۵ تن ذخیره شناختهشده، در رتبهای بین ۱۵ تا ۲۰ جهان قرار دارد.
وی افزود: ایران در حوزه سنگآهن، با حدود سه میلیارد تن ذخیره، رتبه نهم جهان را در اختیار دارد. در حوزه مس نیز کشورمان با حدود ۲۰ میلیارد تن ذخیره برآوردشده، در رتبه پنجم جهان قرار گرفته است.
فاطمی عقدا ادامه داد: ایران در حوزه سرب و روی نیز با حدود ۱۶ میلیون تن ذخیره شناختهشده، رتبه ششم جهان را دارد. این آمارها مربوط به محدودههایی است که تاکنون مورد بررسی و اکتشاف قرار گرفتهاند و با توسعه مطالعات، امکان افزایش میزان ذخایر شناساییشده وجود دارد.
وی تأکید کرد: این ظرفیتها نشان میدهد سازمان زمینشناسی باید توان کارشناسی، فنی و اجرایی خود را برای شناسایی منابع جدید افزایش دهد و زمینه را برای حضور مؤثرتر سرمایهگذاران در بخش اکتشاف فراهم کند.
ضرورت توسعه حکمرانی مشارکتی در اکتشاف
مدیرعامل سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی ایران با اشاره به محدودیت بودجه دولتی گفت: با منابع مالی موجود، امکان پاسخگویی کامل به نیازهای اکتشافی کشور وجود ندارد. ایران وسعت زیادی دارد و شناسایی همه ظرفیتهای معدنی کشور، با اتکا به توان محدود یک سازمان یا مجموعه دستگاههای دولتی، امکانپذیر نیست.
وی خاطرنشان کرد: توسعه حکمرانی مشارکتی و استفاده از ظرفیت بخش خصوصی، دانشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و سرمایهگذاران، یک الزام انکارناپذیر برای آینده بخش معدن است.
فاطمی عقدا افزود: در سالهای گذشته، سازمان زمینشناسی از ظرفیت ایمیدرو و بخش دولتی برای اجرای طرحهای اکتشافی استفاده کرده و دانشگاهها و بخش خصوصی نیز در برخی پروژهها مشارکت داشتهاند؛ اما این همکاریها عمدتاً در قالب پیمانکاری بوده است.
به گفته وی، بخش خصوصی هنوز بهطور جدی از مرحله تولید دادههای پایه تا انجام اکتشافات معدنی، بهصورت مستقل و کامل وارد این حوزه نشده است و برای تحقق این هدف باید سازوکارهای حمایتی، حقوقی و اقتصادی مناسبی طراحی شود.
تعریف ۶۰۶ پروژه سرمایهگذاری در طرح جدید
رئیس سازمان زمینشناسی از تعریف بستههای جدید سرمایهگذاری در حوزه اکتشاف خبر داد و گفت: در طرح جدید، انجام بیش از ۲/۵ میلیون کیلومتر خطی برداشت ژئوفیزیک هوایی پیشبینی شده است.
وی افزود: اجرای این عملیات میتواند حجم قابلتوجهی از دادههای پایه زمینشناسی و اکتشافی کشور را تولید کند و اطلاعات دقیقتری از ساختار زیرسطحی و ظرفیتهای معدنی در اختیار تصمیمگیران و سرمایهگذاران قرار دهد.
فاطمی عقدا اظهار کرد: در مرحله نخست این طرح، حدود ۶۰۶ پروژه تعریف شده و سرمایه قابل هدایت برای اجرای آنها بیش از ۵۰ همت برآورد میشود.
وی گفت: هدف سازمان، ترغیب بخش خصوصی به حضور در حوزه اکتشاف و هدایت بخشی از سرمایههای موجود در بازارهای موازی، از جمله بازار ارز، طلا و سرمایه، به سمت تولید دادههای پایه و اکتشافات معدنی است.
مدیرعامل سازمان زمینشناسی ادامه داد: در حال حاضر، بازار سرمایه کشور در حوزه تولید دادههای پایه و اکتشاف، نقش قابلتوجهی ندارد؛ در حالی که شرکتهای معدنی در بازار سرمایه حضور دارند. اجرای این طرح میتواند نقطه آغاز ورود جدیتر سرمایههای بازار سرمایه به حوزه اکتشاف باشد.
اجرای ۷۵۰ پروژه در قالب طرح تحول
فاطمی عقدا در ادامه با ارائه گزارشی از عملکرد سازمان در قالب طرح تحول گفت: تاکنون حدود ۷۵۰ پروژه در حوزههای زمینشناسی، ژئوشیمی، زمینشناسی اقتصادی و ژئوفیزیک اجرا شده است.
وی افزود: در حال حاضر ۴۴ پروژه در دست اجرا قرار دارد و اجرای ۲۱۵ پروژه نیز برنامهریزی شده است. برای سال آینده نیز حدود ۲۴۵ پروژه در دستور کار سازمان قرار گرفته است.
به گفته وی، سازمان زمینشناسی تلاش میکند تا پایان سال، دو یا سه بلوک اکتشافی را به مرحله نهایی برساند و اطلاعات بهدستآمده از این بلوکها را در اختیار سرمایهگذاران و فعالان حوزه معدن قرار دهد.
تعریف ۶۰۶ پروژه سرمایهگذاری؛ ظرفیتی راهبردی برای ایران
معاون وزیر صمت، عناصر نادر خاکی را از موضوعات مهم و راهبردی در اقتصاد و فناوری جهان دانست و گفت: این عناصر با توجه به توسعه فناوریهای نوین، در صنایع مختلف کاربردهای حیاتی دارند و کشورهایی که از ذخایر آنها برخوردارند، از مزیت راهبردی مهمی برخوردار خواهند بود.
وی افزود: با توجه به تنوع محیطهای کانهزایی در ایران، احتمال وجود عناصر نادر خاکی در بسیاری از محدودههای معدنی کشور وجود دارد و این عناصر میتوانند بهعنوان همراه یا محصول جانبی برخی ذخایر معدنی شناسایی شوند.
فاطمی عقدا ادامه داد: مطالعاتی در استانهای یزد، همدان، آذربایجان شرقی و غربی، زنجان، کهگیلویه و بویراحمد و خراسان شمالی انجام شده و نتایج اولیه امیدوارکننده بوده است.
وی گفت: در استان یزد، دو محدوده دارای پتانسیل عناصر نادر خاکی شناسایی شده است. در استان زنجان نیز دو محدوده امیدبخش شناسایی شده و مطالعات مربوط به شورابهها در این استانها ادامه دارد.
به گفته وی، در استانهای آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و اردبیل نیز محدودههایی با پتانسیل عناصر نادر خاکی مورد شناسایی و بررسی قرار گرفتهاند.
مدیرعامل سازمان زمینشناسی همچنین از بررسی گنبدهای نمکی ایران خبر داد و افزود: ظرفیتهای موجود در این گنبدها از نظر عناصر نادر خاکی و سایر مواد معدنی در دست مطالعه است. در البرز مرکزی نیز عناصر نادر خاکی بهعنوان عناصر همراه و محصولات جانبی برخی مواد معدنی مورد بررسی قرار گرفتهاند.
فاطمی عقدا تأکید کرد: مجموعه مطالعات انجامشده نشان میدهد ایران از پتانسیل بالایی در حوزه عناصر نادر خاکی برخوردار است و این موضوع باید با جدیت بیشتری در برنامههای اکتشافی کشور دنبال شود.
فرونشست؛ «زلزله خاموش» ناشی از برداشت بیرویه آب
رئیس سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی ایران در بخش دیگری از سخنان خود، فرونشست زمین را یکی از مهمترین مخاطرات امروز کشور دانست و گفت: برخلاف بسیاری از مخاطرات طبیعی، فرونشست عمدتاً نتیجه عملکرد انسان و مدیریت نادرست منابع آب است.
وی افزود: برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، کاهش سطح آبخوانها و نبود مدیریت یکپارچه منابع آب، از عوامل اصلی ایجاد و تشدید فرونشست در کشور هستند.
فاطمی عقدا با بیان اینکه فرونشست در سالهای اخیر شدت گرفته است، اظهار کرد: این پدیده از نظر میزان خسارت، با زلزلههای بزرگ قابل مقایسه است و به همین دلیل از آن با عنوان «زلزله خاموش» یاد میشود.
وی ادامه داد: سازمان زمینشناسی و دفتر مدیریت مخاطرات، در کنار سایر دستگاههای مسئول، مطالعات و اقدامات متعددی برای شناسایی پهنههای درگیر فرونشست و بررسی روند گسترش آن انجام دادهاند.
به گفته فاطمی عقدا، مسئولیت اجرایی مدیریت این موضوع بر عهده مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی است؛ با این حال سازمان زمینشناسی نیز با توجه به مأموریت قانونی خود، در زمینه شناسایی، پایش و ارائه اطلاعات علمی درباره فرونشست فعالیت میکند.
گسترش ۱۰ برابری پهنههای فرونشست
مدیرعامل سازمان زمینشناسی با اشاره به روند نگرانکننده گسترش فرونشست گفت: از سال ۱۴۰۰ به بعد، این پدیده در بسیاری از مناطق کشور تشدید شده است. محدودههای درگیر فرونشست از حدود ۱۰ هزار کیلومتر مربع به نزدیک ۱۰۰ هزار کیلومتر مربع رسیده و تقریباً ۱۰ برابر شده است.
وی افزود: در استان تهران، بخشهای جنوبی شهر، دشت شهریار و دشت ورامین از مناطق مهم درگیر فرونشست هستند. استانهای کرمان، اصفهان، خراسان رضوی، فارس، گلستان، تهران و البرز نیز از جمله مناطقی هستند که با شدت بیشتری با این پدیده مواجهاند.
فاطمی عقدا گفت: فرونشست در دشتهای رفسنجان و جیرفت از گذشته وجود داشته و در سالهای اخیر شدت آن افزایش یافته است. البته سایر نقاط کشور نیز با این پدیده مواجهاند، اما میزان و نرخ فرونشست در مناطق مختلف متفاوت است.
وی نرخ فرونشست در کشور را از چند سانتیمتر تا حدود ۲۰ سانتیمتر اعلام کرد و هشدار داد: ادامه برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی میتواند ابعاد این بحران را گستردهتر کند و خسارتهای سنگینی به زیرساختها، راهها، خطوط انتقال، ساختمانها، زمینهای کشاورزی و سکونتگاههای انسانی وارد آورد.
اکتشاف علمی؛ پیششرط توسعه پایدار معدن
معاون وزیر صمت در پایان با تأکید بر نقش راهبردی سازمان زمینشناسی گفت: آینده اقتصاد معدن در ایران به میزان توان کشور در تولید دادههای دقیق، جامع و بهروز زمینشناسی وابسته است.
وی افزود: بدون دادههای پایه قابل اعتماد، سرمایهگذاری در بخش معدن با ریسک بالا مواجه خواهد بود و امکان برنامهریزی دقیق برای اکتشاف، استخراج و توسعه صنایع معدنی فراهم نمیشود.
فاطمی عقدا خاطرنشان کرد: سازمان زمینشناسی تلاش میکند با توسعه طرحهای اکتشافی، استفاده از فناوریهای نوین، گسترش برداشتهای ژئوفیزیکی، تقویت همکاری با دانشگاهها و بخش خصوصی و ایجاد زمینه برای حضور سرمایهگذاران، ظرفیتهای معدنی کشور را به ثروت و ارزش اقتصادی تبدیل کند.
وی تصریح کرد: ایران از نظر منابع زمینشناسی و معدنی، کشوری کمنظیر است؛ اما بهرهبرداری از این ظرفیت نیازمند سرمایهگذاری، برنامهریزی بلندمدت، حکمرانی مشارکتی، تولید دادههای دقیق و تصمیمگیری مبتنی بر دانش است.
سخن پایانی؛ ضرورت تبدیل ظرفیتهای زمینشناسی به ثروت ملی
در مجموع، سخنان دکتر فاطمی عقدا در این نشست خبری نشان داد که ایران از نظر تنوع زمینشناسی، ذخایر معدنی و ظرفیتهای اکتشافی، جایگاهی ممتاز در منطقه و جهان دارد؛ اما برخورداری از این منابع بهتنهایی نمیتواند ضامن توسعه اقتصادی باشد. آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد، تبدیل دادههای علمی و ظرفیتهای بالقوه معدنی به پروژههای عملیاتی، سرمایهگذاری مولد، اشتغال پایدار و ارزش افزوده اقتصادی است.
سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی ایران در این مسیر، دو مأموریت اساسی بر عهده دارد: نخست، شناسایی و معرفی دقیق داراییهای معدنی کشور برای توسعه بخش معدن و صنایع معدنی؛ و دوم، پایش و مدیریت مخاطرات طبیعی با هدف جلوگیری از خسارت به زیرساختها، منابع و سرمایههای ملی.
اجرای طرحهای گسترده اکتشافی، توسعه برداشتهای ژئوفیزیک هوایی، توجه به عناصر نادر خاکی، تقویت همکاری با دانشگاهها و شرکتهای دانشبنیان و فراهمکردن زمینه مشارکت بخش خصوصی، از مهمترین اقداماتی است که میتواند آینده معدن و علوم زمین در ایران را متحول کند.
در کنار این ظرفیتها، گسترش پدیدههایی همچون فرونشست زمین، زنگ هشدار جدی برای مدیریت منابع آب و برنامهریزی سرزمینی کشور است. افزایش حدود ۱۰ برابری پهنههای درگیر فرونشست طی سالهای اخیر نشان میدهد که بیتوجهی به هشدارهای علمی میتواند هزینههای سنگینی به کشور تحمیل کند.
از اینرو، عبور از اقتصاد نفتمحور و حرکت به سمت اقتصاد معدنی، نیازمند یک برنامه جامع، مستمر و مبتنی بر دانش است؛ برنامهای که در آن دولت، بخش خصوصی، دانشگاهها و نهادهای علمی و اجرایی در کنار یکدیگر قرار گیرند. آینده معدن ایران نهتنها به میزان ذخایر موجود، بلکه به توان کشور در تولید اطلاعات دقیق، جذب سرمایه، کاهش ریسک اکتشاف و مدیریت پایدار منابع وابسته است.
با توجه به آنچه در این نشست مطرح شد، سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی ایران تلاش دارد با تقویت جایگاه حاکمیتی و علمی خود، توسعه حکمرانی مشارکتی و هدایت سرمایهها به سمت اکتشاف، زمینه بهرهبرداری مسئولانه و هدفمند از ظرفیتهای زمینشناسی کشور را فراهم کند؛ ظرفیتی که در صورت مدیریت صحیح میتواند به یکی از پایههای اصلی رشد اقتصادی، توسعه صنعتی و خلق ثروت ملی تبدیل شود.
